De Blokhuispoort is een voormalige gevangenis in Leeuwarden die tegenwoordig plaats biedt aan allerlei culturele en creatieve bedrijven. Een prachtig voorbeeld van herbestemming en leuk om te bezoeken!
Inhoudsopgave
Herbestemming Blokhuispoort
Bibliotheek, hostel, horeca en winkeltjes
De buitenkant vind ik persoonlijk onaantrekkelijk, maar binnen raak ik niet uitgekeken. Je vindt er de dbieb (de bibliotheek), het Alibi Hostel, leuke horeca – Proefverlof en Café de Bak – en allerlei creatieve winkeltjes en ateliers. Heel bijzonder, zoals de vele oorspronkelijke details bewaard zijn en geïntegreerd in de moderne inrichting. Bekijk ook de website van de Blokhuispoort.
In Utrecht is de bibliotheek gevestigd in het voormalige postkantoor. Ook zo’n mooi voorbeeld van herbestemming. Ik schreef er dit artikel over: BIEB op NEUDE in het oude hoofdpostkantoor Utrecht.
BOEI, restaureren en herbestemmen erfgoed
Het herbestemmingsproject is uitgevoerd door BOEI. Deze organisatie, die toevallig in mijn woonplaats Amersfoort gevestigd is, houdt zich bezig met restauratie en herbestemming van industrieel, cultureel, agrarisch en religieus erfgoed.
Het verhaal van de Blokhuispoort
De diverse bronnen op internet zijn niet erg duidelijk, maar voor zover ik het begrijp is dit globaal de geschiedenis van het gebouw:
Blokhuispoort genoemd naar Blokhuis
In 1499 bouwden ze op de plek van de huidige Blokhuispoort een ‘blokhuis’. Dat is de oude benaming voor een klein verdedigingswerk in de vorm van een toren, dat strategisch was geplaatst om een doorgang te bewaken. Rond 1555 breidden ze het fort uit en versterkten het. Het kreeg wallen en een gracht. Het was een zelfvoorzienend ‘dorp’ met meerdere gebouwen. Ze hadden er ook de mogelijkheid om mensen gevangen te zetten. De kerkers, ook wel hondengaten genoemd, lagen verspreid over het terrein: naast de smederij, bij het broodhuis, onder het poortgebouw en in de portierswoning. Vrouwelijke gevangenen waren streng gescheiden van de mannelijke gehouden en werden in de meeste gevallen iets menselijker behandeld.
Gevangenis met Pijnigtoren
In 1554 bouwden ze een echte gevangenis in het fort, ter vervanging van de verspreide kerkers. Destijds bekommerden ze zich niet zo heel veel om de gevangenen, een paar bossen stro om op te liggen en misschien een dunne deken om warm te blijven. Vaak hadden de gevangen voet- of handboeien om of zaten ze in een gevangenenblok opgesloten. Ze kregen op onregelmatige tijden eten en drinken, dat ook nog eens van slechte kwaliteit was.
Ze veroordeelden verdachten in die tijd niet op basis van bewijs of op getuigenverklaringen, maar door hen het delict te laten bekennen. Om dat te bereiken, martelden ze hen. De ruimte met martelwerktuigen kreeg toepasselijk de bijnaam Pijnigtoren. In 1919 zijn de fundamenten van de toren opgegraven. De muren waren 3,25 meter dik, dus het gejammer van de gevangenen zullen ze buiten niet gehoord hebben…
De uiteindelijke straffen waren in die tijd ook niet mals. Voor mindere vergrijpen hakten ze weleens een hand af, sneden een oor af, priemden een tong door of brachten een brandmerk op het lichaam aan. Ze gaven niet of nauwelijks vrijheidsstraffen; dat was te ingewikkeld en te duur. Als alternatief kozen ze soms wel voor verbanning.
Huis van Arrest
Rond 1580 ontmantelden ze het fort. Ze dempten de gracht en groeven een deel van de wallen af. Ze verbouwden het Blokhuis tot een Huis van Arrest. Dat is ongeveer hetzelfde als een Huis van Bewaring (de laatste functie van de nieuwe Blokhuispoort): een gevangenis waar ze mensen in voorlopige hechtenis houden, dus in afwachting van het oordeel van de rechter.
Huis van Opsluiting en Tuchtiging
In 1661 kreeg de gevangenis de naam Huis van Opsluiting en Tuchtiging. In 1754 brandde deze voorloper van de Blokhuispoort af, waarna het veel sterker en veiliger is opgebouwd. En in 1824 bouwden ze er een nieuwe vleugel aan, met werkzalen waar de gedetineerden wol bewerkten, waarvan zij lakens, dekens, kousen, wollen garens, slaapmutsen, halsdoeken, enz. maakten. Het was een van de grootste gevangenissen van het land. En al was het soms te vol, het stond bekend voor zijn goede bestuur.
Blokhuispoort – Bijzondere Strafgevangenis
Op het terrein van het Blokhuis bouwden ze in 1870 de Blokhuispoort. Met als functie tot 1969: Bijzondere Strafgevangenis van Leeuwarden. In de vorige eeuw was het de grootste en strengste gevangenis van Nederland. De gevangenis moest trouwens zichzelf bedruipen. De gevangenen moesten daaarom werken. Ze mochten aangeven wat voor werk ze wilden doen (dat dan weer wel): timmeren, smeden, meubels maken, kleermaken, weven, letterzetten en drukken, schilderen, boekbinden, mandenmaken, schoenen maken en zadels maken. De voornaamste opdrachtgevers voor gevangenisarbeid waren de Rijksdiensten en de PTT.
Gedetineerden die niet geschikt waren voor zwaar werk werkten voor de ondersteunende diensten van de Blokhuispoort zelf, dus huishouding en onderhoud. Zij werden aardappelschiller, kok, barbier, magazijnknecht, schilder, schoonmaker, spoeler; metselaar of mattenvlechter. De eerste vijf jaar brachten de gevangenen in isolement door, maar konden dan wel werken. In hun eigen cel. Zij herstelden onder andere horloges.
Huis van bewaring
Vanaf 1891 was er in hetzelfde complex ook een Huis van Bewaring. Bestemd voor mannen en vrouwen in voorlopige hechtenis. De vrouwenafdeling met vier cellen werd in 1970 gesloten, de mannenafdeling onderging in 1988 een forse reorganisatie en bleef bestaan tot 2007. Toen zegde het Ministerie van Justitie de huur op en moest het hele pand leeggehaald worden.
Het Huis van Bewaring te Leeuwarden was tijdens de Duitse bezetting van Nederland (1940 tot 1945) in gebruik als gevangenis voor politieke gevangenen. Daarna fungeerde het van 1945 tot 1951 als Bijzondere Strafgevangenis en bewarings- en verblijfskamp voor van collaboratie verdachte personen. Lees er meer over op de website oorlogsbronnen.nl.
Blokhuispoort – multifunctioneel gebouw
In 2007 sloot het Huis van Bewaring dus zijn deuren en en kreeg het gebouw zijn nieuwe bestemming met horeca, cultuur, evenementen, enz. Lees op Wikipedia, op de website van de Blokhuispoort, en op mpaginae.nl/tuchthuis meer over de geschiedenis.
Mijn roots in Leeuwarden
Mijn roots liggen in Leeuwarden; mijn moeder is er geboren en opgegroeid, en mijn vader verhuisde er als tiener naartoe. In de Tweede Wereldoorlog zaten mijn grootvader en oom van vaders kant zelfs een paar dagen gevangen in de Blokhuispoort, omdat ze actief waren in het verzet. Mijn persoonlijke geschiedenis is dus indirect een beetje verbonden met de geschiedenis van het gebouw.
Bekijk ook mijn foto-impressie van Leeuwarden: Leeuwarden, culturele hoofdstad 2018
Lees mijn andere artikelen over herbestemming.
This entry was posted in Europa